CAR-T (Chimeric Antigen Receptor T-cell) ဆိုတာ ဘာလဲ။
အရင်ဆုံး လူသားတွေရဲ့ ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို လေ့လာကြည့်ရအောင်။
ကိုယ်ခံအားစနစ်သည် ခန္ဓာကိုယ်ကိုကာကွယ်ရန် အတူတကွလုပ်ဆောင်သော ဆဲလ်များ၊ တစ်ရှူးများနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကွန်ရက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပါဝင်ပတ်သက်သော အရေးကြီးဆဲလ်များထဲမှတစ်ခုမှာ သွေးဖြူဥများဖြစ်ပြီး leukocytes ဟုခေါ်ပြီး ရောဂါဖြစ်စေသော သက်ရှိများ သို့မဟုတ် အရာများကို ရှာဖွေဖျက်ဆီးရန် ပေါင်းစပ်ထားသည့် အခြေခံအမျိုးအစားနှစ်မျိုးရှိသည်။
leukocytes အမျိုးအစားနှစ်မျိုးမှာ-
Ø ဖာဂိုဆိုက်များ၊ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော သက်ရှိများကို ဝါးစားသော ဆဲလ်များ
Ø လင့်ဖိုဆိုက်များ၊ ခန္ဓာကိုယ်မှ ယခင်ကျူးကျော်သူများကို မှတ်မိပြီး ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးရန် ကူညီပေးသည့် ဆဲလ်များ
ဆဲလ်အမျိုးမျိုးကို ဖေဂိုဆိုက်များအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ အသုံးအများဆုံးအမျိုးအစားမှာ ဘက်တီးရီးယားများကို အဓိကတိုက်ဖျက်သည့် နျူထရိုဖီးလ်ဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်များသည် ဘက်တီးရီးယားကူးစက်မှုတစ်ခုအတွက် စိုးရိမ်ပါက လူနာတွင် ရောဂါကူးစက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နျူထရိုဖီးလ်အရေအတွက် တိုးလာခြင်းရှိမရှိ သွေးစစ်ဆေးမှုတစ်ခု ပြုလုပ်ရန် ညွှန်ကြားနိုင်သည်။ အခြားဖေဂိုဆိုက်အမျိုးအစားများတွင် ခန္ဓာကိုယ်သည် သတ်မှတ်ထားသော ကျူးကျော်သူအမျိုးအစားတစ်ခုကို သင့်လျော်စွာ တုံ့ပြန်ကြောင်း သေချာစေရန် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်အလုပ်များရှိသည်။
လင့်ဖိုဆိုက်နှစ်မျိုးမှာ B လင့်ဖိုဆိုက်နှင့် T လင့်ဖိုဆိုက်တို့ဖြစ်သည်။ လင့်ဖိုဆိုက်များသည် အရိုးတွင်းခြင်ဆီတွင် စတင်တည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် နေပြီး B ဆဲလ်များအဖြစ် ရင့်ကျက်လာခြင်း သို့မဟုတ် သိုင်းမတ်စ်ဂလင်းသို့ ထွက်ခွာသွားပြီး T ဆဲလ်များအဖြစ် ရင့်ကျက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ B လင့်ဖိုဆိုက်နှင့် T လင့်ဖိုဆိုက်များသည် သီးခြားလုပ်ဆောင်ချက်များရှိသည်- B လင့်ဖိုဆိုက်များသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ စစ်ဘက်ထောက်လှမ်းရေးစနစ်ကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ပစ်မှတ်များကို ရှာဖွေပြီး ၎င်းတို့ကို ပိတ်ဆို့ရန် ကာကွယ်ရေးများ ပေးပို့သည်။ T ဆဲလ်များသည် စစ်သားများနှင့်တူပြီး ထောက်လှမ်းရေးစနစ်က ဖော်ထုတ်ထားသော ကျူးကျော်သူများကို ဖျက်ဆီးသည်။
ကိုယ်ခံအားစနစ်သည် ခန္ဓာကိုယ်ကိုကာကွယ်ရန် အတူတကွလုပ်ဆောင်သော ဆဲလ်များ၊ တစ်ရှူးများနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကွန်ရက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပါဝင်ပတ်သက်သော အရေးကြီးဆဲလ်များထဲမှတစ်ခုမှာ သွေးဖြူဥများဖြစ်ပြီး leukocytes ဟုခေါ်ပြီး ရောဂါဖြစ်စေသော သက်ရှိများ သို့မဟုတ် အရာများကို ရှာဖွေဖျက်ဆီးရန် ပေါင်းစပ်ထားသည့် အခြေခံအမျိုးအစားနှစ်မျိုးရှိသည်။
leukocytes အမျိုးအစားနှစ်မျိုးမှာ-
Ø ဖာဂိုဆိုက်များ၊ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော သက်ရှိများကို ဝါးစားသော ဆဲလ်များ
Ø လင့်ဖိုဆိုက်များ၊ ခန္ဓာကိုယ်မှ ယခင်ကျူးကျော်သူများကို မှတ်မိပြီး ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးရန် ကူညီပေးသည့် ဆဲလ်များ
ဆဲလ်အမျိုးမျိုးကို ဖေဂိုဆိုက်များအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ အသုံးအများဆုံးအမျိုးအစားမှာ ဘက်တီးရီးယားများကို အဓိကတိုက်ဖျက်သည့် နျူထရိုဖီးလ်ဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်များသည် ဘက်တီးရီးယားကူးစက်မှုတစ်ခုအတွက် စိုးရိမ်ပါက လူနာတွင် ရောဂါကူးစက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နျူထရိုဖီးလ်အရေအတွက် တိုးလာခြင်းရှိမရှိ သွေးစစ်ဆေးမှုတစ်ခု ပြုလုပ်ရန် ညွှန်ကြားနိုင်သည်။ အခြားဖေဂိုဆိုက်အမျိုးအစားများတွင် ခန္ဓာကိုယ်သည် သတ်မှတ်ထားသော ကျူးကျော်သူအမျိုးအစားတစ်ခုကို သင့်လျော်စွာ တုံ့ပြန်ကြောင်း သေချာစေရန် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်အလုပ်များရှိသည်။
လင့်ဖိုဆိုက်နှစ်မျိုးမှာ B လင့်ဖိုဆိုက်နှင့် T လင့်ဖိုဆိုက်တို့ဖြစ်သည်။ လင့်ဖိုဆိုက်များသည် အရိုးတွင်းခြင်ဆီတွင် စတင်တည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် နေပြီး B ဆဲလ်များအဖြစ် ရင့်ကျက်လာခြင်း သို့မဟုတ် သိုင်းမတ်စ်ဂလင်းသို့ ထွက်ခွာသွားပြီး T ဆဲလ်များအဖြစ် ရင့်ကျက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ B လင့်ဖိုဆိုက်နှင့် T လင့်ဖိုဆိုက်များသည် သီးခြားလုပ်ဆောင်ချက်များရှိသည်- B လင့်ဖိုဆိုက်များသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ စစ်ဘက်ထောက်လှမ်းရေးစနစ်ကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ပစ်မှတ်များကို ရှာဖွေပြီး ၎င်းတို့ကို ပိတ်ဆို့ရန် ကာကွယ်ရေးများ ပေးပို့သည်။ T ဆဲလ်များသည် စစ်သားများနှင့်တူပြီး ထောက်လှမ်းရေးစနစ်က ဖော်ထုတ်ထားသော ကျူးကျော်သူများကို ဖျက်ဆီးသည်။
Chimeric antigen receptor (CAR) T ဆဲလ်နည်းပညာ- သည် မွေးစားဆဲလ်ကိုယ်ခံအားကုထုံး (ACI) တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ လူနာ၏ T ဆဲလ်သည် မျိုးရိုးဗီဇပြန်လည်တည်ဆောက်မှုနည်းပညာမှတစ်ဆင့် CAR ကိုဖော်ပြပြီး effector T ဆဲလ်များကို ရိုးရာကိုယ်ခံအားဆဲလ်များထက် ပိုမိုပစ်မှတ်ထား၊ အသက်အန္တရာယ်ရှိစေပြီး တည်တံ့ခိုင်မြဲစေကာ အကျိတ်၏ ဒေသတွင်းကိုယ်ခံအားဖိနှိပ်သည့် အဏုဇီဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ကျော်လွှားနိုင်ပြီး host ကိုယ်ခံအားခံနိုင်ရည်ကို ချိုးဖျက်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် တိကျသောကိုယ်ခံအားဆဲလ် အကျိတ်ဆန့်ကျင်ကုထုံးတစ်ခုဖြစ်သည်။
CART ရဲ့ အခြေခံမူကတော့ လူနာရဲ့ ကိုယ်ပိုင် ကိုယ်ခံအား T ဆဲလ်တွေရဲ့ “ပုံမှန်ဗားရှင်း” ကို ထုတ်ယူပြီး မျိုးဗီဇအင်ဂျင်နီယာလုပ်ငန်းကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ကာ၊ ကြီးမားတဲ့ တိုက်ခိုက်ရေးလက်နက် “chimeric antigen receptor (CAR)” ရဲ့ အကျိတ်ဆိုင်ရာ ပစ်မှတ်တွေအတွက် in vitro မှာ တပ်ဆင်ပြီး ပြောင်းလဲထားတဲ့ T ဆဲလ်တွေကို လူနာရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ပြန်ထည့်ပေးဖို့ပါပဲ။ ပြုပြင်ထားတဲ့ ဆဲလ် receptor အသစ်တွေဟာ T ဆဲလ်တွေကို ကင်ဆာဆဲလ်တွေကို ရှာဖွေပြီး ဖျက်ဆီးဖို့ လမ်းညွှန်ပေးနိုင်တဲ့ ရေဒါစနစ်တစ်ခု တပ်ဆင်သလို ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။
BPIH မှာ CART ရဲ့ အားသာချက်တွေ
ဆဲလ်အတွင်း အချက်ပြဒိုမိန်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ကွဲပြားမှုကြောင့် CAR သည် မျိုးဆက်လေးဆက် ဖွံ့ဖြိုးပြီးဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် နောက်ဆုံးပေါ်မျိုးဆက် CART ကို အသုံးပြုပါသည်။
1စိန့်မျိုးဆက်- ဆဲလ်အတွင်း အချက်ပြမှု အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုသာရှိပြီး အကျိတ်တားဆီးခြင်း၏ အာနိသင်မှာ ညံ့ဖျင်းပါသည်။
2ndမျိုးဆက်- ပထမမျိုးဆက်ကို အခြေခံ၍ ပူးတွဲလှုံ့ဆော်ပေးသော မော်လီကျူးတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး T ဆဲလ်များ၏ အကျိတ်များကို သတ်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။
3rdမျိုးဆက်- CAR ၏ ဒုတိယမျိုးဆက်ကို အခြေခံ၍ T ဆဲလ်များ၏ အကျိတ်ပွားမှုကို ဟန့်တားပြီး apoptosis ကို မြှင့်တင်နိုင်စွမ်းသည် သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။
4thမျိုးဆက်ပွားခြင်း- CAR-T ဆဲလ်များသည် CAR သည် ပစ်မှတ်အင်တီဂျင်ကို မှတ်မိပြီးနောက် interleukin-12 ကို လှုံ့ဆော်ရန် downstream transcription factor NFAT ကို အသက်ဝင်စေခြင်းဖြင့် အကျိတ်ဆဲလ်လူဦးရေ ရှင်းလင်းရေးတွင် ပါဝင်နိုင်သည်။
ကုသမှုလုပ်ထုံးလုပ်နည်း
၁) သွေးဖြူဥ ခွဲထုတ်ခြင်း- လူနာ၏ T ဆဲလ်များကို ပတ်လည်သွေးမှ ခွဲထုတ်သည်။
၂) T ဆဲလ်များ အသက်ဝင်စေခြင်း- ပဋိပစ္စည်းများဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော သံလိုက်အမှုန်အမွှားများ (အတု dendritic ဆဲလ်များ) ကို T ဆဲလ်များကို အသက်ဝင်စေရန် အသုံးပြုသည်။
မျိုးရိုးဗီဇပြောင်းလဲမှု- T ဆဲလ်များကို ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် CAR ကိုဖော်ပြရန် မျိုးရိုးဗီဇပြုပြင်ထားသည်။
၃) ချဲ့ထွင်ခြင်း- မျိုးရိုးဗီဇပြုပြင်ထားသော T ဆဲလ်များကို ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ချဲ့ထွင်သည်။
၄) ကီမိုကုထုံး- လူနာအား T ဆဲလ်ပြန်လည်ထည့်သွင်းခြင်းမပြုမီ ကီမိုကုထုံးဖြင့် ကြိုတင်ကုသသည်။
၅) ပြန်လည်ထည့်သွင်းခြင်း- မျိုးရိုးဗီဇပြုပြင်ထားသော T ဆဲလ်များကို လူနာထဲသို့ ပြန်လည်ထည့်သွင်းသည်။
အားသာချက်များ:
1)CAR T ဆဲလ်များသည် ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခံရပြီး antigen specificity ဖြင့် အကျိတ်ဆဲလ်များကို ပိုမိုထိရောက်စွာ သတ်နိုင်သည်။
2)CAR-T ဆဲလ်ကုထုံးသည် အချိန်အနည်းငယ်သာ လိုအပ်ပါသည်။ CAR T သည် ကုသမှုအာနိသင်တူညီသောအောက်တွင် ဆဲလ်အနည်းငယ်သာ လိုအပ်သောကြောင့် T ဆဲလ်များကို မွေးမြူရန် အချိန်အတိုဆုံးဖြစ်သည်။ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် မွေးမြူသည့်စက်ဝန်းကို ၂ ပတ်အထိ တိုတောင်းစေနိုင်ပြီး စောင့်ဆိုင်းချိန်ကို များစွာလျှော့ချပေးပါသည်။
3)CAR သည် peptide antigens များကိုသာမက သကြားနှင့် lipid antigens များကိုပါ မှတ်မိနိုင်ပြီး ကင်ဆာ antigens များ၏ ပစ်မှတ်အကွာအဝေးကို တိုးချဲ့နိုင်သည်။ CAR T ကုထုံးသည် ကင်ဆာဆဲလ်များ၏ ပရိုတင်း antigens များဖြင့်လည်း ကန့်သတ်မထားပါ။ CAR T သည် ကင်ဆာဆဲလ်များ၏ သကြားနှင့် lipid non-protein antigens များကို အသုံးပြု၍ ဘက်ပေါင်းစုံမှ antigens များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်သည်။
4)CAR-T တွင် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ မျိုးပွားနိုင်စွမ်းရှိသည်။ EGFR ကဲ့သို့သော အချို့သောနေရာများကို အကျိတ်ဆဲလ်များစွာတွင် ဖော်ပြသောကြောင့် ဤအင်တီဂျင်အတွက် CAR မျိုးဗီဇကို တည်ဆောက်ပြီးသည်နှင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
5)CAR T ဆဲလ်များသည် ကိုယ်ခံအား မှတ်ဉာဏ်လုပ်ဆောင်ချက်ရှိပြီး ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ ရှင်သန်နိုင်သည်။ အကျိတ်ပြန်ဖြစ်ခြင်းကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ၎င်းသည် ဆေးပညာအရ အလွန်အရေးပါသည်။